Isu tunggakan nafkah isteri sering menjadi perbahasan dalam undang-undang keluarga Islam, khususnya apabila berlaku perselisihan rumah tangga atau kegagalan suami menunaikan tanggungjawab. Nafkah adalah kewajipan penting dalam perkahwinan, merangkumi pemberian keperluan asas seperti makanan, pakaian, tempat tinggal serta keperluan lain yang menjamin keselesaan hidup isteri. Artikel ini menghuraikan konsep nafkah, skop kewajipan, cara penentuan kadar, status tunggakan, isu kelayakan nafkah dan mekanisme penguatkuasaan yang disediakan oleh Mahkamah Syariah.
Konsep Nafkah dan Skop Kewajipan Seorang Suami
Dalam konteks Islam, nafkah berasal daripada perkataan infaq, bermaksud pemberian atau pembelanjaan oleh suami untuk isteri berdasarkan ikatan perkahwinan. Menurut Kamus Istilah Fiqh, nafkah meliputi makanan, pakaian, tempat tinggal dan ketenteraman hidup (nafkah batin).
Para fuqaha menyatakan bahawa keperluan nafkah bukan terhad kepada tiga perkara asas tersebut. Merujuk kepada kitab Mughni Al-Muhtaj, nafkah juga merangkumi bahan memasak, alatan kebersihan, perabot dan penyediaan pembantu rumah jika diperlukan. Pandangan ini turut disokong oleh Dr Wahbah Az-Zuhaily dalam kitab Al-Muktamad fi Al-Fiqh As-Syafie, menegaskan bahawa nafkah isteri adalah skop menyeluruh yang memastikan kehidupan isteri terjamin.
Kegagalan suami menyediakan keperluan ini boleh membawa kepada isu tunggakan nafkah isteri, yang memberi implikasi undang-undang dan moral.
Penentuan Kadar Nafkah Mengikut Kemampuan dan Uruf
Kadar nafkah yang wajib diberikan suami hendaklah stabil, realistik dan berdasarkan dua faktor utama:
1. Kemampuan Suami
Seksyen 62 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (EUUKIS) 2003 menetapkan bahawa penentuan nafkah perlu mengambil kira pendapatan suami. Mahkamah akan menilai kemampuan secara objektif, menganalisis jumlah pendapatan dan komitmen lain sebelum menentukan kadar munasabah.
2. Taraf Kehidupan dan Adat (Uruf)
Mahkamah juga merujuk kepada taraf kehidupan keluarga serta adat kebiasaan setempat. Isteri berhak mendapat nafkah setara dengan kemampuan suami dan kebiasaan masyarakat. Dalam situasi berlaku tunggakan nafkah isteri, faktor ini digunakan bagi menilai jumlah tuntutan yang sah.
Konsep Keperluan: Dharuriyyat, Hajiyyat dan Tahsiniyyat
Bagi menentukan kesahihan tuntutan nafkah yang sudah tertunggak, mahkamah menggunakan kerangka maslahat yang terbahagi kepada tiga kategori:
1. Al-Daruriyyat
Merujuk keperluan paling asas untuk kelangsungan hidup seperti makanan, air, elektrik dan tempat tinggal.
2. Al-Hajiyyat
Keperluan yang jika tiada, kehidupan menjadi susah tetapi tidak memudaratkan seperti barangan rumah asas atau kemudahan tambahan.
3. Al-Tahsiniyyat
Keperluan pelengkap dan bersifat hiasan, bukan keperluan asas.
Mahkamah lazimnya menilai tuntutan tunggakan nafkah isteri berdasarkan tiga kategori ini. Jika isteri gagal membuktikan amaun tertentu, mahkamah boleh menetapkannya berdasarkan keperluan dharuriyyat semata-mata.
Status Tunggakan Nafkah Isteri Sebagai Hutang
Satu prinsip penting dalam undang-undang keluarga Islam ialah bahawa tunggakan nafkah isteri tidak gugur dan mempunyai nilai sebagai hutang (dayn) yang wajib dibayar oleh suami. Pandangan majoriti fuqaha menyatakan bahawa tanggungjawab nafkah tidak terhapus walaupun masa berlalu, kerana kewajipan itu lebih kuat dan kekal.
Tunggakan Nafkah Sebagai Hutang Statutori
Seksyen 70(1) EUUKIS 2003 memperuntukkan bahawa tunggakan nafkah boleh dituntut sebagai hutang daripada suami yang mungkir. Ini menjadikan ia kewajipan undang-undang yang boleh dikuatkuasakan melalui mahkamah.
Kesan Selepas Kematian Suami
Sekiranya suami meninggal dunia dan terdapat tunggakan sebelum kematiannya, bayaran nafkah tersebut mestilah diselesaikan daripada harta pusaka terlebih dahulu. Hanya selepas hutang dilangsaikan, harta pusaka boleh dibahagikan mengikut hukum faraid.
Ini mengukuhkan kedudukan tunggakan nafkah isteri sebagai kewajipan utama yang mendahului hak waris lain.
Syarat Kelayakan Nafkah dan Isu Nusyuz
Secara prinsipnya, isteri tidak layak menerima nafkah jika disabitkan nusyuz, iaitu enggan mematuhi perintah sah suami tanpa alasan munasabah. Contoh keadaan nusyuz termasuk:
meninggalkan rumah tanpa izin
menolak ajakan berpindah
menjauhkan diri daripada suami
Namun demikian, dakwaan nusyuz oleh suami tidak memadai tanpa pengesahan mahkamah. Selagi tiada perintah pengisytiharan nusyuz, isteri kekal layak menerima nafkah dan boleh menuntut tunggakan nafkah isteri.
Prosedur Tuntutan Nafkah di Mahkamah Syariah
Wanita Islam tidak perlu menunggu perceraian untuk membuat tuntutan nafkah. Undang-undang menyediakan prosedur tersusun:
1. Memfailkan Tuntutan Nafkah
Isteri boleh memfailkan permohonan di Mahkamah Rendah Syariah ketika perkahwinan masih berlangsung.
2. Proses Sulh (Perundingan)
Kes akan dirujuk kepada sesi sulh untuk mencari penyelesaian secara damai. Jika gagal, kes dibawa ke hadapan hakim untuk perbicaraan.
3. Penguatkuasaan Perintah Mahkamah
Jika suami ingkar selepas perintah diberikan, isteri boleh memohon penguatkuasaan di bawah Seksyen 148 Akta Tatacara Mal Mahkamah Syariah.
Mekanisme penguatkuasaan termasuk:
saman penghutang penghakiman
perintah penyitaan & penjualan
hiwalah (pembayaran melalui pihak ketiga seperti majikan/bank)
perintah pengkomitan (penjara)
Mekanisme ini memastikan tunggakan nafkah isteri dapat dipulihkan walaupun suami enggan bekerjasama.
Kesimpulan – Nafkah Isteri adalah Hak, Tunggakan adalah Hutang
Kesimpulannya, undang-undang Islam memberikan perlindungan komprehensif kepada isteri untuk menuntut nafkah dan menyelesaikan tunggakan nafkah isteri. Ia bukan sahaja kewajipan moral seorang suami tetapi juga tuntutan undang-undang yang boleh dikuatkuasakan. Nafkah yang tertunggak dianggap hutang yang perlu dibayar sebelum sebarang pembahagian harta dilakukan. Suami yang mendakwa telah membayar nafkah juga wajib membuktikan dakwaan tersebut.
Undang-undang keluarga Islam memastikan hak isteri tidak terabai dan menyediakan laluan jelas bagi memulihkan nafkah yang tertunggak.
